12,000 tau ki muri, i nohoia a Haina e nga tangata ngaro hua manu!

I hurahia e nga tohunga whaipara tangata 25 nga koiwi mai i nga urupa i Jilin Porowini i te raki-raki o Haina. Ko nga mea tawhito 12 mano tau te pakeke. Tekau ma tahi nga koiwi tane, uwha me te tamaiti - kei raro iho i te haurua - he angaanga roa.
12,000 tau ki muri, i nohoia a Haina e nga tangata ngaro hua manu! 1

Ko nga Hainamana tetahi o nga iwi tawhito o te ao. Ko o ratou hitori kua timata i te rautau 5 BC, i te putanga mai o te whanau Zhou, engari ko nga taunakitanga whaipara tangata e kii ana ka roa atu o raatau hitori. Ko nga rekoata tuatahi i tuhia e pa ana ki tetahi iwi ahua-korero e kiia nei ko "Emperor Kowhai" me ana kaitohutohu mohoao - e kiia nei ko "Tane Tawhito Kurei".

Ka Tangohia e te Tuahine Kuware nga Maunga, he peita na Xu Beihong
Ka Tangohia e te Kuia Kure nga Maunga, he peita na Xu Beihong © Wikimedia Commons

I noho enei shaman ki roto i nga whare o mua he mea hanga mai i nga koiwi mammoth, he mea whakapaipai ki nga manga me nga rau. Ka whakangau ratou i te elk me te tia hei kai, te huruhuru hei kakahu, me te koiwi hei taputapu. Ka mahia e a ratou tangata rongoa nga rongoa makutu mai i nga otaota me nga otaota o te rohe hei rongoa i nga mate me nga whara. Engari ka mate ratou, ka tanumia o ratou tinana ki raro i nga puranga kohatu kia mawehe atu nga wairua kino i o ratou tinana. Engari ko nga urupa i kitea tata nei i te kawanatanga o Jilin he korero rereke hei korero.

I ohorere nga Kairangahau mai i te Whare Wananga o Jilin School of Archeology me te Whare Wananga o Texas A&M i Dallas ki te kite i nga "kino" - tata ki te 25 nga koiwi tawhito rereke - mai i nga urupa i Jilin Porowini i te raki-raki o Haina. I kii ratou ko te nuinga o ratou he "upoko hua" i tera wa tawhiti. I whakaputaina nga kitenga i roto i te American Journal of Physical Anthropology i te Hōngongoi 2019.

Ko te angaanga e mohiotia ana ko M72. I kitea tenei angaanga tangata i te raki-rawhiti o Haina, a, he mea whakarereke
E mohiotia ana te angaanga ko M72. I kitea tenei angaanga tangata i te raki-ma-raki o Haina, a he mea whakarereketia © Qian Wang

Ehara i te mea ngaro i werohia e o tatou tupuna o tawhiti nga mahunga o ratou me o ratou uri tuatahi ki te whakamahi i nga momo momo rakau, tawhetawhe, taura. Mo nga mano tau, kua pirangi nga tangata huri noa i te ao ki taua 'whakapaipai'.

Ko etahi, ina koa i Awherika, kei te haere tonu. Mo te aha? Karekau he whakautu tuturu o tenei patai. Kei te rangirua nga kaiputaiao, engari e tino mohio ana ratou: tera ano etahi momo whakatenatena kaha i whakaawe i nga tangata o nehera ki te tuku i a ratou ano ki te whakamamae.

E toru nga tuhi o nga tikanga i whakamahia e nga iwi Maya ki te hanga mahunga o te tamaiti.
E toru nga tuhi o nga tikanga i whakamahia e nga iwi Maya ki te hanga mahunga o te tamaiti. © Wikimedia Commons

Kare e taea e nga tohunga whaipara tangata te whakakore i te tupono kua whakangungua te hunga kua pahekeheke ki te mahi i nga mahi a te iwi. Peneia‘e ua mana‘ohia ratou e riro ratou ei perepitero no te hoê haapaoraa taa ê e ua mana‘o ratou e na te mau upoo roroa e horoa mai i te mau taleni taa ê, mai te aparauraa i te mau mana teitei a‘e. Arā, ka whai whakaaro nui rātou.

I te iti rawa, i whakapono pea ratou ma te turaki i o ratou mahunga ka whiwhi ratou i tetahi mea tino whai hua, penei i te tuunga hapori. Ko te nga tohunga astronaut tawhito he tika te whakautu: ko nga upoko hua, he pono, nga tangata mohio i ahu mai i era atu ao. Ka whakakino te mahunga o te tangata whenua kia rite ki a ratou.

Ko te angaanga e mohiotia ana ko M45, te take tuatahi mo te whakarereketanga o te upoko i runga i nga rekoata. Tata ki te 12,000 tau ki muri.
Ko te angaanga e mohiotia ana ko M45, te take tuatahi mo te whakarereketanga o te upoko i runga i nga rekoata. Tata ki te 12,000 tau ki muri. © Qian Wang

I whakaarohia ko te ahua o te whakarereketanga o te upoko i kaha ki te ao i te 9,000 tau ki muri. Ko tenei kitenga Hainamana ka huri i tenei waa tata atu ki te rua mano tau, e kii ana he take tika ki te whakapono i timata tenei mahi i Haina.

Na ka toro atu ki te ao mo etahi mano tau, tae noa ki Amerika ki te Tonga, Ihipa, te rohe o Volga, nga Urals, me Crimea. Karekau he korero a nga tohunga kaitoi wheturangi i tua atu i tenei whakaaro whakamiharo. Ka mutu, e tautoko ana i nga korero mo nga tangata kee e toro ana ki te whenua, ka taea e tatou te whakaaro kua tau pea ratou ki te Porowini o Jilin, Haina, mano tau ki muri - i te timatanga o te ao tangata hou.

12,000 tau ki muri, i nohoia a Haina e nga tangata ngaro hua manu! 2
Angaanga roa o te iwi Paracas i whakaatuhia i Museo Regional de Ica i te taone o Ica i Peru. © Wikimedia Commons

He rau nga angaanga e roa ana, a, he takenga mai pea etahi. No reira, he rite tonu te ahua ki nga angaanga o waho, engari me pehea e mohio ai, e wehewehe ai? Kaore e taea e matou te uru atu ki nga kitenga katoa, engari ka puta etahi whakapae.

Tuhinga o mua
110 miriona tau te Dinosaur tino pai te tiaki i kitea ohorere e nga kaikeri i Kanata 3

110 miriona tau te Dinosaur kua tino tiakina i kitea ohoreretia e nga kaikeri i Kanata

Tuhinga Panuku
Te Ana Theopetra: Nga mea ngaro onamata o te hangahanga tawhito rawa atu i hangaia e te tangata 4

Te Ana Theopetra: Nga mea ngaro o nehe o te hanganga tawhito o te ao i hangaia e te tangata